Tri-ugent vlez zo e varve Loeiz Herrieu
07 / 06 / 2013 : un evezhiadenn get Daniel Carré embannet er "Ya".

D’an 22 a viz Mae 1953 e varve Loeiz Herrieu en Alre. Kuitaat a rae ar bed d’an termen ha get an amzer ma c’hoantae en ober : De gourz kaer er bokedeu… Un deùeh kaer a viz Mae… Pe vè er benal é bleu.(*) Degouezh ? Arouez ?
 
D’ar 25, lun ar Pantekost, d’an deiz ma oa bet interret, e oa atav kaer ha spis an amzer ; ken brav ma nijas soñj meur a unan, e-pad ma oant éc’h ambroug relegoù Loeiz betek ar vered, e pardon bras Toullfoenn, pardon ar sonerion ha yaouankiz ar vro e Kemperle ; Kemperle lec’h ma en doa an den en em roet da Vreizh ha d’ar Gorsedd e 1900… Degouezh pe arouez atav ?
Dirak ar c’harr-kañ e kerzhe un tregont beleg bennak, an aotrounez Baron, vikel-bras Gwened, ha Falc’hun, kelennour e skol-veur Roazhon en o-zouez. A-dreñv, goude e intanvez hag e vugale, e-mesk ar gerentaj hag an amizion, e tae oc’hpenn un emzavour brudet : Langleiz, Drezen, Even, Mocaer, Ar Moal, Ronan Huon, Sten Kidna, Per Loisel, Job Jaffre… Kalz a dud a-benn ar fin evit un den na oa ket ag An Alre anezhañ, na oa ket ken anavet-se e kêr, evit lâret mat. A-dra-sur e oa bet meur a unan éch ober soñjoù dirak an interramant é tremen : ne oad ket aze é kas ur Yannig Kolleanv bennak d’an douar. Koulskoude ne oa bet netra, pennad kañv ebet er c’hazetennoù pemdeziek…  Na ne vo an deizioù goude naket…
Ned eo ket hor soñj danevelliñ amañ buhez, labour, soñjoù Loeiz Herrieu. Gwelomp kentoc’h petra zo kaoz dezhañ?–?ha eñ bet apostol an natur hag ar maezoù, barzh ha peizant?–?bout aet da echu e vuhez e kêr. Peadra a zo d’en em c’houlenn pa weler an hent a zo etre c’hoantoù uhel ar barzh ha gwirvoud bresk ha dilufr disoc’h e vuhez. Ned eo ket Ar vantell flour er man dous e varvo. Ne vo ket interret Pell doh er béredeu tud ré lan a vrazoni. N’en do ket Liùaj kant bokedig biù de gaerrâd  [e] hlazenn : n’en do en-dro d’e vez ken nemet er bokedeu divuhé, er bodeu touzet mad na brize ket neoazh. Petra zo en em gavet ? Lostad ar brezel… Gwelomp kentoc’h.
E 1949 e oant daet da chom d’An Alre, e vaouez ha eñ, en un ti o doa feurmet e straed Duguesclin ; e rue du Déclin, èl ma lâre Loeiz… Straed an diskar ! Degouezh pe arouez, ur wezh oc’hpenn ? Biskoazh ne fehe bout bet kavet atav gwell anv da gouchiñ get stad an den : kollet en doa an dachenn er mage, an ti el loje hag an ti lec’h ma en doa tremenet e vugaleaj, al levrioù hag ar paperioù a vouete e spered, ar gelaouenn Dihunamb lec’h ma tisplege e soñjoù, e enor dirak e genvroiz, e wirioù keodedel. Lakait da heul ur yec’hed gwannaet, ur spered diaesaet ha c’hwervaet, diaezamantoù er familh, ar santimant bout kollet er bed nevez ganet diàr ar brezel, ar barradoù anken é sourriñ àrnañ dirak an dazoned… Nag a eostad pa vêr erru da 70 vlez ! Na bravet ur gounid goude ar blezadoù labour tenn bet kaset evit ar vro hag ar yezh abaoe oc’hpenn daou-ugent vlez?! Dismantroù, ludu, dizenor, disprizañs a-berzh ar braz ag e genvroiz… Un druez !
D’an 10 a viz Eost 1944 e oa bet ret dezhañ kuitaat e di er Gêrnevez St-Karadeg : daet e oa ur bagad “patrioted” yaouank da welet ma oa “re Loeiz Herrieu” er gêr ; tennet o doa àr an ti hag er park a-dreñv, a-dreist ar radenneg lec’h ma oa kuzhet Loeiz. Engortoz e oad a gement-se, ha fondet e oa an tiad abaoe un nebeut deizioù dija : aet e vaouez ha lod ag ar vugale da St-Yann-Brevelay davet ar person, an aotrou Buleon ; aet ar baotred koshañ àr an hentoù da glask mignoned feal da reiñ repu dezhe. An holl é klask treiñ diàr ar gwall bet grataet meur a wezh dezhe, da “re Loeiz Herrieu”  a-hed ar mizioù kent. Chom kuzhet e-pad un nebeut deizioù, amzer da welet penaos e troay an traoù, get piv e tegoueho ar galloud ; chom bev da c’hortoz ma vo lakaet ul lezenn bennak da dalvout en-dro…
Biken ne zistroo Loeiz d’ar Gêrnevez ; en harlu e chomo betek e varv. E-pad 20 miz e vevo kuzhet, dispartiet groñs a-zoc’h e re ; ur prantad trist, teñval, leun a c’hlac’har hag a zizañspoar. A drugarez da Jean Choleau, e gansort kozh ha feal, e kavo  bod e Gwitrev, e La Guilmarais, un ti evit ar re gozh dalc’het get leannezi. Eno e tremeno “Monsieur Louis” un 20 miz bennak èl mevel mil micher : ober koad, torriñ douar, aoziñ  kozh kastolennoù ha kozh kadorioù, samelliñ botoù al leannezi, liviñ sent plastr ar chapel… E goumanant eo : boued ha gwele en ur gamprig dister evit al labour graet,rak blank ebet n’en deus ket.
D’ar 7 a viz Ebrel 1946 e lenn àr ur gazetenn bet degaset dezhañ da Witrev emañ bet barnet da 20 vlez gouriz plouz get Kambr Geodedel Roazhon; dre ma talc’h e dud da lâret ne ouiont penn ebet dezhañ a-c’houde Eost 1944 n’eo ket bet posupl kas dezhañ ar galv da zonet dirak al lezvarn. Sklaer eo an tamall : bout bet ezel ag ar PNB (difennet hervez lezenn e 1939) e-pad ar brezel, ha bout diskouezet dre e emzalc’h eo bet evit an enebour hag a-enep d’ar Frañs.
Nebeut goude e tistroo an den da Vreizh-Izel, da Sarzhav lec’h ma en em gavint arre, e vaouez hag eñ, e lojeris prestet dezhe get mignoned. Diaes e chom o stad neoazh : atav eh eus repuidi er Gêrnevez ; ansavet eo bet get ar velestradurezh e oa bet preizhet, laeret an danvez en ti hag en dachenn met ag an digoll grataet (“dommage de guerre”) ned eus liv ebet evit c’hoazh. Loeiz, forc’het mad eo ag e wiriou a geodedour, ne c’hell perc’henniñ netra na dougen klemm e nep feson e afer an dachenn, e afer e levraoueg dismantret. D’ar 15 a viz Genver 1952 e vo digabestret, lamet ar c’hastiz diàr e chouk en arbenn ag al lezenn votet ur blez kent. Doc’htu en em c’houlenn penaos sevel Dihunamb en-dro… N’er goar ket met ne chom dezhañ ken nemet 16 miz da veviñ.
Kavet e vo lod da lâret : “Kollabo eo bet… Vae victis !”. N’em eus graet amañ ken nemet degas fedoù da zispleg perak ha penaos e varvas ar Barzh Labourer pell ag e barkoù, pell ag an natur en doa kanet kement. Un deiz bennak e taimp àr an traoù arall.
 
D. Carré

Daniel Carré y a ajouté des notes qui permettront de mieux situer l'auteur et son journal, de faciliter la compréhension de l'univers de la Grande Guerre
 
(*) Da gourz kaer er bokedeu.  Dasson ur Galon, L. Herrieu. Embannadurioù Dihunamb, 1957

Diwall er festival

Setu un abadenn n'eo ket ordinal: dreist-ijineg! Ur blijadur eo doc'h chelaou komz gwenedeg a vro Langidig! Keit d'hé welet: Hoarivari . Ha ma n'eo ket moian, goulennet sikour gete!

Voici un spectacle pas banal: génial! C'est un plaisir d'entendre parler le breton de Languidic. Allez les voir! Ou, si ce n'est pas possible, n'hésitez pas à faire appel à eux pour un spectacle à organiser.

Diwall er festival

An tudennoù

Penn-soner Lokoal : Gérard Le Gleup, lezanvet Gégé.
Penn-soner An Alre : Yann Bodezeg
Penn-soner Kemper : Joël Bourdig, lesanvet Jojo
Penn-soner Cap Caval : Stephane Mollet, lezanvet Le Bigout
Penn-soner Kerlenn Pondi : William Le Roc'h, lesanvet Rocky

Komiserez : Anna Le Miledeg
Enseller : Fanch Frifurch
Peul : Jean-Louis Peul
Soizig Billerbet : ar varc’hadourez pesked
Yvonig toulleg : plac’h ar festival
Per Pilhot : prezidant ar festival

Killian Lideg : mignon Yvonig
José Calloc'h : animatour mirdi Groe
Lionel Buannig : kazetenner meur e TV An Oriant
Bruna Klasflaou : kazetennerez e TV An Oriant
Robert Ar Vintri : Maer An Oriant

Diwall er festival

Leurenn 1

Ar sul

DVD : an dibunadeg vras
Pav !
Trouz an ambulañs ;
Ur penn soner lazhet astennet àr ar leurenn ;
Ur poliser a denn fotoioù ; daou arall a lak ar c’horf àr ur gravarc’h.

Divis etre ar gomiserez ha? in seller Frifurch.

Frifurch : Aioù, ai où ai où piv en dehe kredet ? Penn soner Lokoal lazhet èl un hoad kartoñs e foar An Hen Bont !

Komiserez : Arrestit ’ta ! Hennan zo un termour … N’eo ket ar mare da glemmichal. Bremañ e vo ret lakaat ar labour à ar stern. Petra ’sonjit c’hwi ag an afer-mañ ?

Frifurch : Ben, ben … Ne ouian ket me, n’on ket me ur chef.

Komiserez : Ale, prosedomp èl kustum : anv, micher, chomlec’h, hag ‘all, hag ‘all, hag ‘all, darempredoù ha testenioù.
( toull )

Ale ! ‘deus ket amzer da goll!!!
C’hwi zo é c’hortoz ma vo kollet ar roudoù ?

Frifurch : Ya, ya !

____

leurenn 10

Ar gwener

Er c’homiserdi : ar gomiserez, an inseller, ar peul.........
Berc’h er c’homiserdi. Gwelet’vez emañ degouezet un dra bennak grevus tre.
Komiserez : Peul ! Kit da glask Yvonig Toulleg marplij…

Un huanad bras
Peul a ya d’he c’hlask.

Yvonig : A ben, n’eo ket re gourz ! Hag ar lein ? Laosket’vez an dud da grevel amañ !

Komiserez : Stop ! Azezit ha tavit … Chit chit ha ne huchit ket marplij…
O drouk penn’m eus !

Yvonig : A ! Drouk penn ho peus ? Bet oc’h bet é riboulat marse get Robert Ar Vintri er « C’lub K »….. Hag ar champagne a oa mat ? Met degas a ra drouk penn !

Komiserez : Trawalc’h ! Ma kredit-c’hwi am eus amzer da riboulat er mare-mañ !
Betak ‘men e yay an afer-se ? Pegoulz e achuay?
Frifurch, piv en dehe gellet lakaat ur vombezenn àr ar leurenn ?
Ur vombezenn, n’em rentit kont ?
Hag evit dismantr ur bagad !
Bagad Lann Bihoue !

Yvonig : Heñ ? Bagad Lann Bihoue ?, Petra ?
Pa soñjan am boa prenet ma bilhet evit monet d’o gwelet. Eürusamant ho poa ma laket b’an toull !!! Sovet ho peus mam buhez !
Met … Tud lazhet zo bet ?

Frifurch : Pa, pas ! N’eus ket bet ! Ar vombezenn he deus tarzhet àr ar leurenn just araok en doa dibouket ar Bagad.

Peul : Ur leurenn nevez flamm !

Per Pilhot a zibouk, arajet…

P.P. : A, Komiserez ! C’hwi an hani eo a faote din gwelet…
Petra ‘ ra ar polis ? Skeudenn brasañ Breizh ! Les nuits celtiques, les Champs Elysées,.
Mediaoù ar bed a-berzh a zo àr ma c’hein : Katar, Ousbekistan, Lichtenstein, Afrika ar Su… hep komz a Ouest-France !

Yvonig : Piv eo hennezh ? Ur sapre « krevennad » en deus da skolpiñ.

P.P. : Hag ouzhpenn kement-se ho peus serret unan amañ n’hella ket bout kablus, c’hwi a wel, un gwalldaol arall zo degouezet ! Ha tout an dud a ouia peogwir emañ bet lâret b’an tele ! Un aer fin ho peus tieñ !

Yvonig : Un aer fin, ya ! C’hwi ouia piv o deus serret ? Me !

P.P. : Honnezh ?

Komiserez : Dieubit-he bremañ ; prouennoù, ‘deus ket, diskred zo àrnezhi sur… met n’hellomp ket he gouarn muioc’h, achu eo he « garde à vue ».

Frifurch a gemer ar plac’h dre he brec’h evit he lakaat da siniñ he faperioù hag he lakaat er maez!

Yvonig é kanal : sonenn Manu Chao

P.P. Honnezh en em zivrouilh ; moian’vehe dezhi kanal e Breizh akademi.
Met n’eo ket evit kement-se eh on daet amañ.
Ha neuze, komiserez, petra zo en ho soñj gober ? Chom ho tivrec’h kroazet hag ho fri e-barzh ho paperioù ?
Betek ‘men e vo ret d’an deroristed monet evit ho lakaat da fichal ?

Komiserez : Ur banne kafe ho po ?

P.P. : Ya, vat a ray, d’ober ‘m eus …

Peul a servij dezhañ un tasat kafe ;
Peul : Un tamm sukr ‘ po ?

P.P. Opalapala ! Tamm sukr ebet evidin-me ! Me zo tapet get kleñved ar sukr, get an diabet koa !

Komiserez : A ! An diabet ? Grevus eo ? A-c’houde pell eh oc’h tapet get ar c’hleñved-se ? Afer ‘peus a lousoù ?

P.P. : Bout zo berped insuline ganin a ma sakod e ken kaz …
Petra zo en ho soñj gober ?

Komiserez : N’on ket-me ma unan àr an afer bremañ. Degouezet eo e ker « cellule antiterroriste » ar mitin-mañ. Ha boneur am bo ma n’on ket kaset d’an nord, Bergues marse !

P.P. : N’ho peus ket mui susped ebed ?
N’eus ket kalz a labour d’ober amañ ma eh eus amzer da c’hoari scrabble !

Frifurch : Hen ? Scrabble ? Perak e lârit an dra-se ?

P.P. : Ben ! Aze ! Kilt ! K.Y.L.T. Anat eo !

Frifurch : K.Y.L.T. met kilt a vez skrivet get un I

P.P. : A, ya, gwir eo!!! Met sur ‘ oc’h ?

Frifurch : Ya, sur ‘ on, ya.

P.P. : Mard ’ oc’h sur, lâromp e vez skrivet get un I, Ya.
Met bon, n’on ket bet mat biskoazh evit ar reizhskriv, me. Evit lâret ar wirionez, n’on ket bet biskoazh unan evit skriv, farioù ganin berped. Ha neoazh e oa mestrez skol ma mamm, hag ur pezh a vaouez … Hi a oa stert ganeomp ; dija d’an amzer-se e oa gwisket g’ur lavreg, ‘peus ket ‘met soñjal !

Komiserez : Ar reizhskriv, ar reizhskriv, traou arall zo er vuhez ! En desped d’an dra-se eh oc’h daet da vout rener ar festival memestra. Surawalc’h e oac’h tuet douzh ar muzik ?

P.P. : Tamm ebet ! Ha n’eo ket dre forzh easeiñ ! Ma mamm a oa sot get an delenn . He doa prenet unan din . Graet’m eus ma seizh gwellañ met n’on ket daet da benn biskoazh. Ne gomprenan ket perak en em dorre ar c’herdennoù ganin. ‘M eus o gouarnet dam ! Ne vez ket biskoazh gouiet, gellout a ra servij !

Frifurch : Peus o gouarnet ?
Frifurch hag ar gomiserez a sell unan douzh egile……..

P.P. : Me zo ‘el ma zad ; ne daolan ket netra; gouarn a ran pep tra.
An timproù ‘el tout an dud, ar bontoù, ar soudarded plom, pistolennoù, krogennoù maligorned mem pa oan bihan ; pa oa ur bern ganin, me o lake en dias ag ar skalier hag e sailhen àrnezhe; plijout a rae din ur bochad an trouz pa dorre ar c’hrogennoù ; un trouz él trouz an eskern pa vez flastret un den get un oto.
Kartennoù post ivez ; me zo sot get ar c’hartennoù post ; bout’m eus tout ar re a sell douzh ar Loc’h Ness ; ijinit : Ar Loc’h Ness, get ur piper gwisket get ur c’hilt é soniñ e-tal ar lenn.
Du ar lenn, du an neñv, du ar manezioù ha du ma soñjoù. Du ‘el sae ma meme pa oa hi é terc’hel ur c’hoop e Lanveur. Honnezh a oa ur pezh a vaouez ; jentil e oa ; rein a rae madigoù din ; met bremañ, ar c’hoop, nend eus ket mui anezhe ! Gwell eo d’an dud monet d’ar gourmarc’had ! Setu perak eh an-me d’ar c’hoop, ar c’hoop bio peogwir n’eus ket mui ag ar re ‘rall.
Ba coop ma meme e veze gwelet a bep seurt tud. Soñj a ran ba ur vaouez yaouank, Mari Fav Fav e veze gwraet anezhi, ; honnezh a oa ur vrav a vaouez, fichet kaer ; ne oa ket ur chorenn ! Bemdez un hiviz distennet a-feson, hag ur vrozh ! Me ‘lâr deoc’h!
Ken brav ‘el ur c’hilt ! Ur vrozh redennet … Soñj a ran pa arrue bep mitin da glask ur litrad laezh e welen ar lusk hag ar liv, lusk ha liv ar vrozh dirak man daoulagad dispourbellet ; sevel a raen bep mitin evit he gwelet, sellet douzhti é arru a-bell ha tostaad get he brozh ; ‘m eus ket ankouaet ; ha mem bremañ pa n’hellan ket kousket e soñjan enni hag e tan da vout sioul en-dro.

Komiserez : Ha c’hwi ‘peus kousket mat an noz-mañ ?

P.P. Ya, kousket mat am eus ; ba ma huñvre am eus gwelet kiltoù, kiltoù, kiltoù e leizh ; mem gwazed bagad Lann Bihoue ‘ oa gwisked get bep a gilt …

Frifurch : Ha penn sonerion ar bagadoù, c’hoant ho peus e wiskehent kiltoù ivez?

P.P. Netra d’ober gete ! N’asantont ket … Netra d’ober e lâran deoc’h ; ret e vehe o lazhiñ evit o lakaat da gompren ; ha c’hoazh ! Mem marv n’int ket evit kompren !
Met … Perak e c’houlennit an dra-se ganeoc’h ?

Per Pilhot a dap pistolenn ar gomiserez hag a sortia geti….

P.P. : Kiltoù, kiltoù, kiltoù e-leizh
Bagad Lokoal, Bagad Kemper, Bagad Cap Caval, Bagad An Alre, Bagad An Oriant ...

Klevet e vez un tenn pistolenn a-dreñv ar leurenn

ACHUMANT

Quistinic et le souvenir du barde Loeiz Herrieu

Quistinic, devenu un haut lieu de la spiritualité bretonne, a célébré avec dignité, dimanche dernier, le souvenir du barde laboureur Loeiz Herrieu.

Celui qui dirigea pendant trente cinq ans la revue Dihunamb en des climats tour à tour heureux et difficiles est mort à Auray en 1953, comme il l'avait souhaité en l'un de ses poèmes « au temps où fleurissent les genêts par une belle journée de mai, à la tombée du jour ».

Il avait 74 ans... .

Le vingtième anniversaire de sa disparition a été marqué précédemment lors d'une soirée organisée par le Cercle Culturel de Lorient.

Pour l'Etat Civil, elle est Mme Louise HENRIO. Pour les, bretonnants, elle se nomme Loeiza Er Meliner, (NDLR: Vedig an Evel) la compagne de Loeiz Herrieu, barh labourer" barde laboureur, ancien directeur de Dihunalmb. Comme lui, elle restera "l'un de nos meilleurs écrivains du dialecte vannetais .

A Quistinic, la célébration a eu l'accent de ferveur populaire qu'aurait pu souhaiter l’homme dont toute l’existence fut celle d’un paysan comme les autres, avec en plus l'inflexible, volonté de magnifier nos traditions familiales et rurales en se servant de la langue de nos ancêtres.

Pour comprendre le caractère de l'homme, il paraît bon de rappeler qu'il fit toute la guerre de 14-18 sans jamais solliciter un jour de permission . Qui dit mieux ?

Devenu un écrivain aux qualités solides et brillantes à la fois, il a été reconnu comme une des autorités du monde celtique. Correspondaient avec lui les plus éminents celtisants du monde entier, d'Allemagne, comme de Grande-Bretagne et de l'Amérique. Il a laissé quelques livres, mais son œuvre essentielle est celle qui se trouve consignée dans la revue Dihunamb dont l'influence a été considérable et durable.

De tout ceci on s'est entretenu avec tout le respect que l'on doit à un militant sincère et désintéressé au cours de cette journée de Quistinic. Elle a été marquée d’abord par une messe en breton comme de juste, qui avait attiré en l'église paroissiale une assistance considérable et recueillie.

Elle a été célébrée par M. l'abbé Mériadec Henrio, recteur de Locoal, un des cinq fils du barde ; le recteur de Quistinic, M. l'abbé Blanchard, a prononcé une homélie qui, en des termes d'une remarquable élévation, a souligné l'exemple donné et exalté après cela de l'âme bretonne, avec tout ce qu'elle recèle d'idéalisme généreux. Elle est prête à se manifester plus que jamais en un temps où l'on serait porté à redouter l'enlisement sous la poussée du matérialisme.

Après un repas en commun où chacun fit honneur au pot-au-feu servi selon la bonne tradition, une même nombreuse assistance participait aux vêpres. Des vêpres en breton, s'il vous plaît, c'est-à-dire. avec des paroles bretonnes sur des airs que l'on n'a pas eu encore le temps d'oublier, des psaumes de David . C'est quasi-sensationnel et beaucoup regretteront d'avoir manqué cela .

Enfin, il y eut la fête populaire qui fut parfaitement réussie. Un groupe de petites écolières interpréta des mélodies de manière ravissante et aussi des airs à danser qui entraînèrent la nombreuse jeunesse - les anciens aussi - en des rondes sympathiques. Autres danses chantées, mais avec accompagnement musical avec l'ensemble des Kistinidiz, digne émule du groupe Dir Ha Tan et dont la vogue commençe à s'affirmer. Et pour finir, comme de juste, des sonneurs de biniou pour accentuer le mouvement.

Cette journée aura fait chaud au cœur de tous ceux qui ont pris part à ce rendez-vous de Quistinic. Mais plus particulièrement à la famille de l'homme dont on avait célébré la mémoire. Elle était présente autour de celle qui fut la compagne du barde, Loeiza Er Meliner, toujours vaillante en dépit du grand âge.

Est-il besoin de rappeler qu’elle a été aussi comme son compagnon l’un de nos écrivains vannetais les plus sûrs ? Ne nous démentiront pas ceux qui ont suivi naguère les articles publiés sous le pseudonyme de Vedig En Evel, et surtout ce livre charmant qui s’intitule Ar Bont Er Velin (Sur le pont du moulin). Ces récits resteront de véritables morceaux d’anthologie.

"La Liberté du Morbihan"
8 novembre 1973